اما نکته‌اي که بعضا کمتر مورد توجه قرار مي‌گيرد «جنس متفاوت رشدبورس» در واکنش به اتفاقات بنيادي اين‌چنيني است. اقتصاد کشور پيش از اين نيز تلاطم ارزي با اين شدت را تجربه کرده بود. بر اين اساس مي‌توان با نگاهي به وضعيت بورس در آن دوران به درک نسبي از شرايط کنوني معاملات سهام رسيد. اين موضوع ممکن است براي معامله‌گران اهميت چنداني نداشته باشد اما مي‌تواند در انتخاب استراتژي مناسب در معاملات سهام سال ۹۷ اثر مهمي داشته باشد. البته هر يک از نمادها بسته به شرايط بازار جهاني و همچنين وضعيت اقتصاد داخل با متغيرهاي متفاوتي روبه‌رو هستند. اين متغيرها با دقت بيشتري در سايت تخصصي «دنياي بورس» مورد بررسي قرار گرفته است.

سرعت انفجاري رشد شاخص سهام

نگاهي به رويه تاريخي شاخص کل بورس تهران از ابتداي سال ۹۱ تا ميانه دي سال ۹۲ (هم‌زمان با سقف چندين شاخص) کاملا بر شتاب بسيار زياد سهام در مسير صعودي تاکيد دارد. در حالي‌که دلار از پايان سال ۹۰ مسير صعودي را در پيش گرفت و جهش‌هاي مداومي را تجربه مي‌کرد اما روند شاخص کل در نيمه نخست سال ۹۱ چندان مطلوب نبود و در مجموع شاخص کلبورس تهران در ۶ ماهه نخست اين سال رشد کمتر از يک درصدي را تجربه کرد.

در ادامه اما بورس سرانجام با يک فاز تاخير به رشد نرخ دلار و تورم افسارگسيخته واکنش نشان داد و در نتيجه در نيمه دوم سال ۹۱ دماسنج بازار سهام رشد بيش از ۴۳ درصدي را به ثبت رساند. در اين دوره ۱۲۲ روز معاملاتي را بورس تهران به ثبت رسانده است که با تقسيم اين دو عدد، رشد ميانگين روزانه شاخص کل در اين مدت حدود ۳۶/ ۰ درصد بوده است (با توجه به واحد اين عدد يعني ميزان رشد به روز مي‌توان آن را به‌عنوان سرعت يا نرخ رشد روزانه بورس مطرح کرد). اين پايان مسير نبود و با ادامه رشد نرخ دلار و همچنين تورم افسارگسيخته که اقتصاد کشور را در‌نورديد. شاخص بورس در نيمه اول ۹۲ نيز خوش درخشيد. به اين ترتيب در اين مدت نيز شاخص کل به‌صورت ميانگين رشد روزانه بيش از ۵/ ۰ درصدي را تجربه کرد. در ادامه سرعت حتي فراتر رفت و در تعداد ۷۲ روز معاملاتي (از ابتداي پاييز تا ميانه دي) شاخص کل رشد ۴۵ درصدي را تجربه کرد. ميانگين رشد روزانه شاخص در اين مدت (سرعت رشد) به ۶/ ۰ درصد رسيده است. رشد شاخص بورس تهران تا جايي پيش رفت که بر عمده کارشناسان بازار سهام تشکيل حباب قيمتي در بسياري از نمادها محرز شد. به منظور درک سرعت رشد شاخص در اين دوران مي‌توان صعود شاخص در سال گذشته را مرور کرد. در اين خصوص شاخص کل بورس در نيمه دوم سال گذشته و همراه با رشد قيمتي نمادهاي کالايي رشد بيش از ۱۲ درصدي را تجربه کرد. ميانگين رشد روزانه شاخص در اين مدت زمان ۱/ ۰ درصد بوده است. رشد شاخص کل بورس تهران در معاملات ديروز با جولان نقدينگي در نمادهاي «فارس» و «فولاد» به‌عنوان بزرگ‌ترين‌ نمادهاي بازار سهام کشورمان حدود ۸/ ۰ درصد بوده است.

رفتارشناسي رشدهاي انفجاري بورس

اما علت رشدهاي اين‌چنيني شاخص بورس تهران از نوع نگرش فعالان بازار سهام کشورمان به اين موضوع ناشي مي‌شود. در اين خصوص محرک اصلي رشد شاخص بورس در سال‌هاي گذشته به‌صورت عمده حقيقي‌ها بوده‌اند. يکي از نشانه‌هاي اين موضوع شاخص تغيير مالکيت از حقوقي به حقيقي در بازار سهام است. موج نقدينگي از سمت حقيقي‌هاي بازار سهام دو ويژگي عمده دارد. نخست اينکه اين نقدينگي با پشتوانه ضعيف‌تري از تحليل به سمت سهام حرکت مي‌کند (البته در شرايط کنوني سواد تحليلي حقيقي‌ها بسيار نسبت به گذشته پيشرفت کرده است) و علاوه بر اين آگاهي کمتر نسبت به شرايط، معمولا حرکت اين نقدينگي را با شجاعت بيشتري همراه مي‌کرد. بر اين اساس مي‌توان علت هجوم نقدينگي را متوجه شد.

نکته دوم سرايت رفتار هيجاني به کل بازار است. بايد در نظر داشت که معامله‌گران به‌خصوص حقيقي‌ها به شدت از فضاي عمومي بازار اثر مي‌پذيرند. در شرايط کنوني نيز هراس جا ماندن از قافله صعودي بورس با توجه به حافظه بازار از رشدهاي تاخيري بورس پس از جهش ارزي، کافي است تا اين رفتار به کل بازار سرايت کند. در بخش قبل به حافظه بازار از رشدهاي پرشتاب بازار سال‌هاي نه‌چندان دور اشاره شد اين موضوع علت رشدهاي پرشتاب مانند روز گذشته را مشخص مي‌کند. در اين خصوص فضاي پيش از آغاز روند صعودي ناشي از اظهار نظر کارشناسان مختلف و همچنين رسانه‌ها نيز زمينه‌ساز جهش شاخص را فراهم مي‌کنند. در معاملات ديروز بازار سهام نيز گرچه در ادامه روزهاي گذشته معاملات تا حدودي کم‌رمق دنبال مي‌شد اما هراس از عدم کسب بازدهي در روزهاي آتي چاشني هيجان را به موج نقدينگي به خصوص از سوي معامله‌گران حقيقي تزريق کرد. در اين شرايط وضعيت بنيادي براي رشد سهام آماده است و بهانه‌ها نيز جرقه‌اي براي هجوم نقدينگي محسوب مي‌شود.

دو نکته از گزارش‌هاي پيشين «دنياي اقتصاد»

در گزارش‌هاي پيشين «دنياي اقتصاد» و همچنين با جزئيات بيشتر از صنايع مختلف در «دنياي بورس» به اين موضوع اشاره شده بود که فضا براي رشد سهام مهيا است اما نبايد از صنايع و نمادهاي مختلف انتظار بازدهي يکسان را داشت. در گزارش با عنوان «پازل ۱۲ تکه‌اي بورس تهران» به تفکيک صنايع مختلف در مسير صعودي شاخص بورس پرداخته شد. همان‌طور که در اين گزارش نيز عنوان شده بود صنايع کالايي همچنان مي‌توانند در بورس تهران يکه‌تازي کنند.  

علاوه بر اين از مطالب گزارش‌هاي پيشين مرور دو نکته خالي از لطف نيست. نخست اينکه بورس تهران نسبت به رشد نرخ دلار در اقتصاد کشور در ماه‌هاي اخير بي‌واکنش بوده است. بر اين اساس شاخص کل بورس تهران نسبت به اوايل دي ماه سال گذشته تغيير چنداني نداشته است اين در حالي است که بر اساس نرخ‌هاي لفظي امروز بازار ارز، دلار در اين مدت رشد بيش از ۴۰ درصدي را تجربه کرده است. در حالي‌که شرکت‌هاي کالايي به‌طور مستقيم از افزايش نرخ دلار منتفع مي‌شوند بي‌واکنشي بورس به جهش ارز تنها به مثابه جمع شدن فنر بورس است که در انتظار اشاره‌اي براي آزادسازي انرژي ذخيره‌ شده است. طي روزهاي گذشته گرچه پيشنهاد وزارت صنعت درخصوص فرمول‌گذاري رانتي قيمت پايه فلزات در بورس کالا به منظور سرکوب مصنوعي تورم و به بهانه حمايت از توليد نگراني‌هايي را ميان فعالان بازار سهام به وجود آورده بود اما معاملات روزهاي اخير بورس کالا تا حدود زيادي خيال معامله‌گران را از اين موضوع راحت ساخت. عملکرد ماهانه شرکت‌هاي کالايي در فروردين مي‌تواند رشدهاي پرشتاب قيمتي سهام را توجيه کند. در شرايطي که قيمت جهاني کالاها افت شديدي را نسبت به سقف قيمتي خود ماه‌هاي قبل تجربه نکرده است، جهش نرخ دلار مبالغ فروش شرکت‌ها را رشد خواهد داد. گرچه در بخش هزينه‌اي نيز شرکت‌ها با افزايش هزينه مواجه مي‌شوند اما سرعت اين رشد نسبت به فروش کمتر به نظر مي‌رسد. بر اين اساس اگر فروش شرکت‌هاي کالايي را به يک کيک بزرگ تشبيه کنيم هم اندازه کيک بزرگ‌تر مي‌شود هم برشي که از اين کيک جدا مي‌شود بزرگ‌تر خواهد بود (افزايش حاشيه و مقدار ريالي سود ناخالص).

نکته ديگري که بايد به آن توجه کرد رشد ارزش معاملات در بازار ديروز بود. «دنياي اقتصاد» در گزارش‌هاي بازار ابتداي سال ۹۷ با عنوان شروع سبز بازار سهام به اين موضوع اشاره کرده بود که گرچه ارزش معاملات پايين است اما همين ارزش پايين معاملات نيز با توجه به فضاي متفاوت معاملات کالايي‌ها امکان رشد اين نمادها را فراهم مي‌کرد. علاوه بر اين به اين موضوع نيز اشاره شده بود که رشد ارزش معاملات احتمالا با کوچ نقدينگي از ديگر گروه‌ها به سمت کالايي‌ها همراه خواهد بود. معاملات ديروز بورس تهران اين موضوع را تاييد مي‌کند. با توجه به شرايط موجود ادامه اين رويه دور از انتظار نيست اما اين موضوع احتمالا در موج‌هاي بعدي مي‌تواند جبران شود.

بررسي موج‌هاي صعودي احتمالي

در ادامه رشد قيمتي ديروز احتمالا کالايي‌ها همچنان به سيگنال‌هاي موجود واکنش مثبت نشان دهند. در اين خصوص رويه نرخ دلار در بازار آزاد، عملکرد ماهانه شرکت‌ها، عملکرد واقعي سال مالي گذشته و رسيدن به فصل مجامع شرکت‌ها و تقسيم سود از انگيزه‌هاي صعود سهام به شمار مي‌روند. اما موانعي نيز براي صعود بازار سهام مشاهده مي‌شوند. در اين ميان همچنان ريسک سياست‌گذاري اشتباه و استفاده از ابزار پولي مانند افزايش نرخ سود وجود دارد. اين موضوع فرصت موجود درخصوص رشد نرخ دلار براي اقتصاد کشور را مي‌تواند بار ديگر به تهديد تبديل کند. سياست‌گذار نبايد فراموش کند بخش قابل توجهي از تلاطم اقتصادي کنوني ريشه در وضعيت بغرنج بانک‌ها دارد. در حالي‌که افزايش نرخ دلار و در ادامه تورم مي‌تواند به رشد دارايي بانک‌ها (سمت راست ترازنامه بانک‌ها) منجر شود و کفاف بدهي‌هاي قابل توجه بانک‌ها به سپرده‌گذاران را بدهد اما اگر از ابزار رشد نرخ سود استفاده شود به تبع رشد دارايي‌ها، بدهي‌هاي بانک (سمت چپ ترازنامه بانک‌ها) نيز با شتاب بيشتري رشد خواهد کرد و هزينه کنوني که اقتصاد با رشد افسارگسيخته دلار متحمل مي‌شود بي‌فايده بوده و بايد در انتظار رخداد دوباره اين بحران با ابعادي بزرگ‌تر در آينده‌اي نزديک بود.  با توجه به اين موضوع انتظار براي موج تورمي در اقتصاد کشور نيز وجود دارد. در اين خصوص بايد اميد داشت که دولت به جاي سرکوب مصنوعي تورم و انتظار براي جهش تورمي در آينده‌اي نه‌چندان دور کم‌کم به دنبال آزاد کردن تدريجي فنر تورمي در اقتصاد کشور باشد. با اين سناريو در ادامه رشد نرخ دلار، افزايش تورم عمومي نيز دور از انتظار نيست. بر اين اساس گرچه صنايع غيرکالايي مسير نزولي را در پيش گرفته‌اند اما اين وضعيت بسته به سرعت رشد صنايع کالايي مي‌تواند در موج بعدي جبران شود. به اين ترتيب پس از رشد کالايي‌ها با انتظار براي موج تورمي يا حتي بدون موج تورمي ديگر نمادها نيز مي‌توانند به تدريج از حالت رخوت خارج شوند. افزايش سودآوري شرکت‌ها به دنبال موج تورمي يا ارزش جايگزين صنايع بر اساس دلار از مواردي هستند که فعالان بورس در دوره‌هاي مختلف به آن واکنش نشان داده‌اند و در اين خصوص مي‌توانند موثر باشند.