با خروج آمريکا از توافق هسته‌اي، تلاش‌هاي حفظ برجام شدت بيشتري گرفته است. از سفر فشرده ظريف به چين، روسيه و اروپا، تا تلاش بزرگ‌ترين اقتصادهاي اروپايي براي حفاظت از سرمايه‌گذاري‌هاي شرکت‌هاي خود در ايران. در اين ميان اما آمريکا گفته است با شروع تحريم‌هاي آمريکا، سرمايه‌گذاري اروپا در ايران کاهش خواهد يافت و اقدام بعدي هم مذاکره با شرکاي اروپايي براي پاسخگو کردن رفتارهاي منطقه‌اي ايران است. به گزارش خبرگزاري «رويترز»، بزرگ‌ترين اقتصادهاي اروپايي براي حفاظت از سرمايه‌گذاري‌هاي شرکت‌هاي خود در ايران در حال لابيگري هستند و تلاش مي‌کنند - پس از خروج واشنگتن از برجام و تهديد به اعمال تحريم عليه شرکت‌هاي اروپايي - توافق هسته‌اي با ايران را زنده نگاه دارند. آلمان و فرانسه روابط تجاري چشمگيري با ايران داشته‌اند و همچون انگليس، مي‌خواهند به توافق هسته‌اي پايبند بمانند. بنابراين وزراي خارجه اين سه کشور قصد ديدار در روز سه‌شنبه براي گفت‌و‌گو در اين خصوص را دارند. اين بخشي از تلاش‌هاي ديپلماتيک در بالاترين سطح رهبران اروپا براي جلوگيري از فروپاشي توافق هسته‌اي با ايران است.

در راستاي همين تلاش‌ها، روز جمعه «آنگلا مرکل» صدراعظم آلمان با «ولاديمير پوتين» رئيس‌جمهوري روسيه گفت‌وگو کرده و «ترزا مي» نخست‌وزير انگليس هم با «دونالد ترامپ» رئيس‌جمهوري آمريکا تماس گرفته است. سخنگوي نخست‌وزير انگليساعلام کرد: «ترزا مي و ترامپ توافق کرده‌اند تا هيات‌‌هايي از دو کشور در اين باره صحبت کنند.» او افزود: «ترزا مي در اين گفت‌و‌گو تاکيد کرده است که انگليس و شرکاي اروپايي آن سخت متعهدند که توافق هسته‌‌اي با ايران، به‌عنوان بهترين راه براي عدم دستيابي ايران به سلاح هسته‌‌اي همچنان پابرجا بماند.» همزمان فرانسه در موضع‌گيري تندي اعلام کرده که اروپا نبايد هزينه تصميم آمريکا را بپردازد. «برونو لو مير» وزير اقتصاد و دارايي فرانسه گفته است کشورهاي اتحاديه اروپا اقدامات ضدتحريمي خود را در کميسيون اروپا تصويب خواهند کرد. او ضمن «غيرقابل قبول» خواندن تحريم‌‌هاي آمريکا گفته کشورها از لحاظ اقتصادي استقلال دارند و با کشورهاي اروپايي نبايد مثل دولت‌‌هاي وابسته رفتار کرد؛ دولت‌‌هايي که راه را باز مي‌کنند تا آمريکا پليس اقتصاد جهان باشد. نظرسنجي يک موسسه فرانسوي نشان مي‌دهد از هر ۱۰ نفر شهروند اين کشور ۹ نفر (۸۷ درصد) معتقدند تصميم ترامپ مبني‌بر خروج از برجام به‌خطر افزايش درگيري‌ها در جهان دامن مي‌زند.

شرکت هواپيمايي ايرباس که قراردادي بزرگ براي فروش ۱۰۰ فروند هواپيما به ايران دارد، ممکن است از آغاز دوباره تحريم‌‌ها عليه تهران بيشترين لطمه را ببيند. قطعاتي از هواپيماهاي ايرباس ساخت آمريکا است و به همين دليل ممکن است شامل تحريم شود. علاوه بر اين کارخانه‌هاي خودروسازي بزرگ ايران چون ايران خودرو و سايپا قراردادهاي همکاري با پژو و رنو فرانسه دارند. توتال فرانسه، يکي از بزرگ‌ترين شرکت‌‌هاي نفتي جهان هم در صنايع انرژي و نفت و گاز ايران مشارکت گسترده دارد. همزمان دو شرکت بزرگ حمل‌و‌نقل دريايي در دنيا اعلام کردند که پس از خروج آمريکا از توافق هسته‌اي همکاري‌هاي خود با ايران را مورد بازبيني قرار مي‌دهند. مائرسک لاين و ام‌اس‌سي دو شرکت بزرگ  حمل‌و‌نقل دريايي دنيا اعلام کردند: پس از خروج آمريکا از توافق هسته‌اي با ايران در حال بازبيني خدمات، عمليات‌ها و روابط تجاري خود با ايران هستند تا ببينند آيا اين تعاملات تحت تاثير اين اقدام قرار مي‌گيرد يا نه و طبق چارچوب زماني تعيين‌شده از سوي دولت آمريکا عمل خواهند کرد.

تلاش براي مستثني کردن شرکت‌هاي آلماني

همزمان با اين تلاش‌ها، وزير دارايي آلمان در تماس با همتاي آمريکايي خود موضوع مستثني شدن شرکت‌هاي آلماني از تحريم‌هاي آمريکا را مورد بحث قرار داد. به گزارش «ايسنا» به نقل از روزنامه آلماني هندلزبلات، اولاف شولتس، وزير دارايي آلمان براي مستثني‌ شدن شرکت‌هاي آلماني فعال در ايران از تحريم‌ها، با همتاي آمريکايي خود رايزني کرد. شولتس در تماس تلفني با استيو منوچين، وزير خزانه‌داري آمريکا، موضوع شرکت‌هاي آلماني فعال در ايران را مطرح کرده است. هندلزبلات نوشت که وزير دارايي آلمان در گفت‌وگو با همتاي آمريکايي خود به صراحت خواستار «مستثني‌شدن شرکت‌هاي آلماني از قوانين تحريمي آمريکا» شده است.

در تحولي ديگر، روز جمعه همچنين روسيه تاييد کرد که ولاديمير پوتين، در تماس‌هاي تلفني جداگانه با همتايان آلماني و ترکيه‌‌اي خود درباره برجام گفت‌و‌گو کرده است. صدراعظم آلمان که حتي با سفر به واشنگتن شخصا تلاش کرد مانع تصميم ترامپ براي ترک برجام شود، گفته ترک يک‌جانبه توافقي بين‌‌المللي، اعتماد به نظم جهاني را خدشه‌‌دار کرده و اکنون براي حفظ برجام «ما بايد با ايران گفت‌و‌گو کنيم.» وزير امور خارجه آلمان نيز گفت: خروج آمريکا از توافق هسته‌اي با ايران، روابط فرا آتلانتيک ميان برلين و واشنگتن را مسموم کرده است. برلين زماني که پاي منافعش در ميان باشد سياستي سخت‌تر را در قبال آمريکا اتخاذ خواهد کرد. ما آماده گفت‌وگو، مذاکره و جنگ بر سر منافع‌مان در صورت نياز هستيم و اين متوجه تمام سطوح و نه فقط کاخ سفيد است.

توافق ترامپ و ترزا مي

در ديگر تحول، ترزا مي که دولتش به‌شدت سرگرم مذاکرات براي خروج از اتحاديه اروپا (برگزيت) است، در تماسي تلفني با ترامپ گفت‌و‌گو کرده و گفته کشورش به برجام متعهد خواهد ماند. آن گونه که دفتر نخست‌وزيري انگليس اعلام کرده در خلال اين گفت‌و‌گو دو رهبر توافق کرده‌اند براي پيشگيري از لطمه ديدن شرکت‌هاي غيرآمريکايي از محل آغاز مجدد تحريم‌‌ها، با هم مذاکره کنند. مي در اين گفت‌و‌گو مساله تاثير بالقوه تحريم‌هاي آمريکا بر شرکت‌هايي که در ايران فعاليت تجاري دارند را مطرح کرد.

سفر ظريف به پکن، مسکو و بروکسل

از سوي ديگر، وزير امور خارجه ايران از امروز يکشنبه سفر فشرده برجامي خود را از پکن آغاز مي‌کند، سپس به مسکو مي‌رود و در روز سه‌شنبه هم در بروکسل با وزراي خارجه اتحاديه ديدار و گفت وگو مي‌کند. در همين ارتباط، سخنگوي وزارت امور خارجه ايران اعلام کرد محمدجواد ظريف بر مبناي دستورالعمل رئيس‌جمهوري ايران، با هدف رايزني و تبادل‌نظر با اروپا و ديگر طرف‌هاي برجام و بررسي امکان تداوم برجام در صورت تضمين منافع ملت ايران، از شنبه شب سفر فشرده‌اي را به چين، روسيه و بلژيک آغاز مي‌کند و در ايستگاه اول روز يکشنبه با مقامات چيني ديدار و گفت‌وگو خواهد کرد.

برجام حفظ خواهد شد

در ادامه تلاش‌ها براي حفظ توافق هسته‌اي، ديپلمات ارشد اتحاديه اروپا تاکيد کرد که حتي بدون حمايت آمريکا، توافق هسته‌اي ايران حفظ خواهد شد. به گزارش «ايسنا» به نقل از نشريه پوليتيکو، فدريکا موگريني مسوول سياست خارجي اتحاديه اروپا در سخناني در کنفرانس اين اتحاديه، عنوان کرد: من از حسن روحاني ضمانت گرفتم که حتي در صورت خروج آمريکا از برجام و بازگرداندن تحريم‌هاي هسته‌اي عليه اين کشور، ايران به برجام پايبند بماند. مقامات عالي ايران پس از خروج ترامپ از برجام تاکيد کردند که ايران تنها در صورتي به برجام پايبند خواهد ماند که سه کشور اروپايي انگليس، فرانسه و آلمان به کشورمان در رابطه با تامين منافع ايران در برجام تضمين دهند. موگريني تاکيد کرد: ما مصمم هستيم تا اين توافق بين‌المللي را حفظ کنيم. موگريني با اشاره غيرمستقيم به دونالد ترامپ در سخنان خود گفت: به نظر مي‌رسد داد و فرياد، توهين و تخريب همه آن چيزي که به دست آمده است به بخشي از رفتار زمان کنوني تبديل شده است؛ در حالي که تغيير به معناي آن است که با حفظ توافقات گذشته به‌دنبال توافقات جديد بود، اين نوع رفتار مشکل ما را حل نخواهد کرد.

تحليل متخصصان دانشگاه ‌هاروارد

در واکنش به خروج آمريکا از برجام؛ متخصصان امنيت ملي- هسته‌اي-  منطقه‌اي مرکز بلفر دانشگاه ‌هاروارد که طي سال‌هاي گذشته وضعيت هسته‌اي ايران را ارزيابي مي‌کردند نسبت به اين اقدام واکنش نشان دادند. گراهام آليسون استاد مدرسه دولتي جان اف کندي با بيان اينکه خروج آمريکا از برجام گزينه بدي بود، گفت: توافق هسته‌اي نه تنها پيشرفت هسته‌اي ايران را متوقف کرد بلکه همچنين شديدترين رژيم بازرسي عليه اين کشور شکل گرفت تا جلوي هر گونه تقلب را بگيرد. ارنست مونيز وزير سابق انرژي آمريکا با بيان اينکه حفظ توافق هسته‌اي ايران در راستاي منافع ملي آمريکا بود، ابراز کرد: ترامپ با اين اقدام شکاف عميقي بين آمريکا و متحدان ما ايجاد خواهد کرد. نيکولاس برنز، ديپلمات ارشد بازنشسته آمريکا و استاد دانشگاه‌هاروارد نيز افزود: «تصميم دونالد ترامپ براي خروج از توافق ما را نزد متحدان اروپايي خود منزوي خواهد کرد و همچنين گروه‌هاي تندرو را در تهران تقويت مي‌کند.»

کاهش سرمايه‌گذاري اروپا در ايران

تلاش‌ها براي حفظ برجام در شرايطي است که مشاور امنيت ملي کاخ سفيد که چهره‌اي شناخته شده در ضديت با ايران است، پيش‌بيني کرده که با شروع دوباره تحريم‌هاي آمريکا عليه ايران، کشورهاي اروپايي سرمايه‌گذاري در اين کشور را کاهش خواهند داد. جان بولتون در مصاحبه با بخش انگليسي «Voice of America» درباره خروج از برجام گفت: «رئيس‌جمهور ترامپ در کارزار انتخاباتي خود گفت که هدف او آن است که اولويت را منافع ملي آمريکا قرار دهد. به نظر من اين موضوع، مشخصه اقدامات او در بيش از يک‌سالي است که در منصب بوده است. مشکلات بسياري به او به ارث رسيده است شامل ايران، کره‌شمالي و اوضاع خاورميانه (غرب آسيا). در دولت اوباما به اين مشکلات يا واقعا پرداخته نشد يا به‌صورتي نادرست پرداخته شد.»

به گزارش خبرگزاري «فارس»، بولتون با دفاع تمام قد از تصميم‌هاي ترامپ براي خروج از برجام، تاکيد کرد که اين اقدامات نشان مي‌دهد، «وقتي او حرفي مي‌زند، به آنها عمل مي‌کند.» بولتون گفت: «او هميشه چه در جريان کارزار انتخاباتي خود و چه پس از آغاز منصبش در اين باره حرف زده بود. او با خروج از برجام آنچه گفته بود را اجرايي کرد.»

مجري آمريکايي از او سوال کرد آيا شما انتظار داريد که ايران به سر ميز مذاکره برگردد يا احتمال تقابل و درگيري بين آمريکا و ايران به‌دنبال خروج از برجام وجود دارد، او گفت: «من فکر نمي‌کنم بن بست و درگيري ايجاد شود. به‌نظر من، وقتي تحريم‌هاي آمريکا شروع شوند يا اين تحريم‌ها بر اروپا تاثير بگذارند، سرمايه‌گذاري‌هاي آنها در ايران کاهش خواهد يافت و در آن صورت ايران با انتخاب گزينه‌اي سخت مواجه خواهد شد. آنها دوست دارند که توافق (برجام) ادامه يابد چرا که همه منافع اقتصادي آن به سمت آنها است و اگر اين منافع مسدود شود، اقتصاد اين کشور در شرايط بسيار بدتري قرار خواهد گرفت.»

مذاکره بعدي آمريکا با اروپا

همزمان مقام ارشد وزارت خارجه آمريکا گفته که پس از خروج از برجام، اقدام بعدي واشنگتن آن است که با متحدان اروپايي و ديگران درباره پاسخگو کردن ايران بابت به گفته او «اقدامات بد» اين کشور مذاکره و صحبت کند. «هيثر نوئرت» سخنگويوزارت خارجه آمريکا در مصاحبه با فاکس نيوز ضمن دفاع از نقض عهد و بي‌توجهي اين کشور به تعهدات بين‌المللي‌ مدعي شد: «توافق هسته‌اي ايران، تنها به يک بخش از رفتار بد ايران که علاقه‌اش به برنامه‌ هسته‌اي بود، مي‌پرداخت، البته شايد کسي بگويد که اين بخش، بخش مهمي بود، اما همه ديگر فعاليت‌هاي بد ايران در سراسر جهان را فراموش کرده بودند.» نوئرت مدعي شد که آمريکا درصدد «پاسخگو کردن ايران» بابت «کارهاي بد» اين کشور در منطقه و ديگر نقاط جهان است.

استعفاي برجامي در وزارت خارجه آمريکا

در تحولي ديگر، يک نشريه آمريکايي گزارش داد پس از اعلام خروج آمريکا از توافق هسته‌اي با ايران، معاون هماهنگ‌کننده امور مربوط به اجراي اين توافق در وزارت امور خارجه آمريکا، از سمت خود استعفا کرده است. به نوشته نشريه فارين پاليسي، ريچارد جانسون کارشناس ارشد اشاعه هسته‌اي در وزارت امور خارجه آمريکا در روزهاي اخير پس از آنکه دونالد ترامپ، رئيس‌جمهور اين کشور اعلام کرد از توافق هسته‌اي با ايران خارج مي‌شود، از سمت خود استعفا کرده است.

جانسون در دفتر اجراي توافق هسته‌اي با ايران در وزارت امور خارجه آمريکا به‌عنوان معاون هماهنگ‌کننده امور مربوط به اجراي اين توافق فعاليت مي‌کرده و در مذاکرات با طرف‌هاي اروپايي قبل از توافق هسته‌اي يعني انگليس، فرانسه و آلمان که تلاش کردند مانع از خروج واشنگتن از توافق شوند، حضور داشته است. به نوشته فارين پاليسي، او هيچ دليلي براي استعفاي خود اعلام نکرده است، اما در يک ايميل به همکارانش تاکيد کرده که توافق هسته‌اي ۲۰۱۵ به‌طور موفقيت‌آميزي برنامه هسته‌اي ايران را محدود کرده است. او در اين ايميل گفته است، از اينکه نقشي کوچک در اين تلاش‌ها به‌ويژه دستيابي به توافق با ايران داشته‌، به خود مي‌بالد. براساس اين گزارش، استعفاي ريچارد جانسون نشان‌دهنده مشکلي بزرگ‌تر در استعفاهاي مقامات بلندپايه در دولت آمريکا است.